Долоогоно

Долоогоно

Долоогоныг ихэвчлэн үрээр тарих боловч бас үндэсний шижмээр үржүүлдэг. Долоогоны жимсийг 9 сард хурааж аваад хальснаас салгаж ясыг бүлээн усамнд хэсэг байлгаад гаргаж сэврээсний дараа нарийн зүлгүүр төмрийн хөрөө хутга мэтээр гаднах хальчыг нимгэлж соёолоход хялбар болгох арга хэрэглэнэ. Намар түүсэн дариудйй бол амархан соёолох талтай удвал хальс бэхжиж мөд соёолохгүй. Хальсыг нимгэлсний дараа үрийг хөвд хүлрийн нимгэн үенд ороож 4-5 см гүнд тарьж тогтмол чийгтэй байлгана. Намар 10 сар гэхэд соёолчихно. Соёолж ургасан тарьцыг дараа жилийн намар ухаж авч хавар эргүүлэн тарих маягаар 2-3 жил болоход стандартандаа хүрнэ. Харин залхуураад нэг газар 2-3 жил болгочихвол суулгац шилжүүлэхэд үндэс маш их хэмжээгээр гэмтэж амьдрах чадвар эрс буурна. Салхинаас нөмөр игазар шилжүүлнэ.

Морин улаагана (бүрэлгэнэ)-кали́на-viburnum

Морин улаагана (бүрэлгэнэ)-кали́на-viburnum
Морин улаагана Хянганы тойрог, Халх голын сав нутаг, Эгийн голын савд тааралдаж байсан сүүдэрлэг, чийгтэй газарт голын эрэг дагаж цөөн тохиолдох ховор сөөг. Улааганыг жимсний гашуун амтнаас болоод их тарьж хэрэглэдэггүй боловч эмчилгээнд түүний цэцэг, жимс, навч, холтос артерийн даралт бууруулах, зүрх судасны өвчинд цайг нь хоолойны өвчин эмчлэхэд сөөнгө арилгахад хэрэглэдэг. Бүрэлгэнэ тансаг идээ биш гэвч ямар ч хэрэггүй хог гэж болохгүй. Түүнийг үр, ногоон мөчрөөр, мөчир дарж, бут хувааж үржүүлнэ. 

Жимсний мод үрээр тарих

За ингээ л налгар намар ирж жимс ногоо боловсорч эхэллээ дээ. Бид бүгдийн амтархан идэж хэрэглэдэг жимс болгонд байдаг үр тэр ч бүү хэл цөмөөд байдаг самарын идээ нь хүртэл хагас мянганыг туулах тээр өндөрт ургах уулын модыг ургуулах ид шидтэй шүү. Иймийн тул та амтархан идээд дотор нь байсан хаях гэж байгаа үрийг нь нэг тариад туршаад үзээрэй. Ялангуяа намар жимсний үрийг тарих нь их тохиромжтой учир нь мэргэжлийн хүмүүсийн хийж гүйцэтгэдэг үр эртжүүлэх ажлыг байгаль өөрөө гүйцэтгээд өгөх нь таньд хамаагүй хялбар юм. Ингээд урин хавартай золгон шинэхэн нахиа үүсэн таныг эргэлзээгүй баярлуулах болно. Үүний тулд та тухайн жимснийхээ үрийг зөөлөн (заримдаа махлаг эд ч гэдэг) эдээс нь цэвэрлэнэ. Зөөлөн эд нь ялзрахдаа үрийг өвчлүүлэх нягууртай. Тухайлбал мойл, долоогоно, чацаргана, өрөл, бөөрөлзгөнө, улаагана, гүзээлзгэнэ... гэх мэтээр амтархан идээд иддэхгүй хаяхаар зэхсэн хатуу хэсэг буюу үрийг нь сайн цэвэрлэж ялгаад аптекуудад байдаг маргенцийг усанд хэдхэн ширхэгийг уусгаж тод ягаавтар өнгөтэй уусмал болмогц цэвэрлэсэн үрээ 30минут дэвтээж ариутгаад урьчилан бэлтгэсэн талбайдаа тухайн үрийн ширхэгийн хэмжээнээс 2-3дахин гүнд суулгаарай. Жишээ нь бөөрөлзгөний үрийн хэмжээ үр нь гаднаа ил байдаг цор ганц жимс болох гүзээлзгэний үртэй яг ижил хэмжээтэй учир энэ хоёр жимсний үрийг хөрсний гадаргууд бараг ил цацхаар байгаа биз гэтэл мойлын үр бараг хагас см учир хөрсөнд 1.5см гүн суулгана гэсэн үг юм гэхдээ нэмж сануулахад үр суулгах талбайгаа хайрцаглаж хөрсөө сийрүүлж, үрээ суулгасны дараа гадаргууг сайн тэгшилж булдаж нягтруулах хэрэгтэй бөгөөд энэ нь цас мөс хайлахдаа ийш тийшээ урсаж бөөгнөрөхгүй байх их чухал. Хөрсний бүтэц 50:30:20 хар шороо, элс, ялзмаг байх нь хамгийн тохиромжтой гэдэг тул танай хашааны хөрсний найрлага ийм байна уу үгүй гэдгээс хамаарч хөрсөндөө элс, өнжсөн бууц(био ялзмаг), хар шороог ямар хэмжээгээр нэмэхээ тохируулна. За ингээ л болоо анхны цас орохтой зэрэгцээд байгаль өөрөө таны тарьсан үрийг бэлтгээд өгнө. Цас орсон үед үр тарьсан газраа ялгах үүднээс үр тарьсан газраа хашаалж хамгаалахаа мартаваа. Мөн өвлийн үед цасаар манаж байгаарай.
Та идсэн жимс болгоныхоо үрийг тарьж ургуулаад сурчихвал манай орон жимст цэцэрлэгийн орон болох нь эргэлзээгүй бизээ.Таньд амжилт хүсье миний бяцхан зөвлөгөөг хэрэгжүүлээд нэг жимсний мод танай хашаанд нэмж ургасан бол www.goymod.blogspot.com-доо талархахаа бүү мартаарай

 Нийтлэлч: Б.Норовсүрэн

Холбоо барих 89500250

 Долоогоно

 Долоогоно

 Үхрийн нүд

 Мойл-Монос

 

 Өрөл,Үрэл

 Тэхийн шээг

 Бөөрөлзгөнө

 Давжаа алим-Арнитик

 Гүзээлзгэнэ

Далан хальс

Эх сурвалж: www.goymod.blogspot.com

ЯГААН ЦЭЭНЭ тарих

Ягаан цээнэ –Paeonia anomala L

Статус: Ховор зүйл

Онцлог: Ишний ёроолоос доош бүдүүрсэн, дундаа томхон түнтгэр бүдүүн үндэстэй, 40-80см өндөр олон наст өвслөг сөөгөн ургамал. Торгомсог хүрэн улаан дэлбээ бүхий 8-15см голчтой улаан цэцэгтэй. Хөндлөн байрласан 3-4 хэтэвчин дотор олон хар үртэй.

Ургах орчин: Ус сайн нэвтрүүлдэг шүлтлэг,  байгалийн гаралтай ялзмаг, элсний холимог бүтэц бүхий хөнгөн хөрсний бүтэцтэй байх. (Био ялзмаг 50%, Хүлэрт хөвдөн хөрс 50% найруулан бэлтгэж болно)

Хэрэглэх эрхтэн: Үндэс, булцуу, навч

Үржил: Үр, үндэслэг иш

Тарих арга: 25-30см өргөн голчтой 20-25 гүн нүхэнд ургамал хооронд 50см зайтайгаар үндсийг 15-18см гүнд соёог дөнгөж цухуйхаар суулгана.

Усалгаа: Хөрсийг 75-80%ийн чийгтэй байхаар усалгааг хөрсөнд суулгасан нөхцөлд 7-8 хоног тутамд, бортогонд ургуулах нөхцөлд 4-5 хоног тутамд услана. Цэцэглэснээс хойш усалгааг цөөрүүлэх бөгөөд намар 10-р сарын дундуур цэнэг усалгаа хийнэ.

Хэрэглээ: Уушигны халуун болон, ясны бороололт хурдасгах, оюуны болон биеийн хүчний ажиллах чадвар, орчиндоо дасан цохицох чадвар дээшлүүлэх, хордлого тайлах, насны доройтол, сульдаа, цусны даралт буурах, яс бэртэх, үрэвсэл намдаахад хэрэглэнэ. /Хэрлэний хөдөө аралд тарьсан нэн ховор, ховоо, ашигт ургамал 2011он, хуудас-296/

Үндэслэг иш

Үндэслэг ишийг хувааж үржүүлнэ

Гүйлс

Хавар эрт их хэмжээгээр цэцэглэдэг, цагаан өнгөтэй, гоё үнэртэй, үнэртэй ус хийхэд ашиглагддаг. 3-4 м өндөр ургадаг гоёлын зориулалттай,модлог ургамал. Ердийн гүйлс нь хүйтэнд сайн тэсвэртэй Сибирийн хүйтэн өвлийг ч, зуны аагим халууныг ч давдаг.

ТАРИЛТ: Гэрэлтэй, салхинаас нөмөр газар сайн ургадаг. 3н настай тарьцыг суулгах нүх 0,5 м гүн, 0,5м диаметртэй. Хөрс голохгүй ч хүчиллэг ихтэй хөрсөнд ургахгүй. Тарих нүхэндээ хар шороо, элсийг 1/3 харьцаагаар хийж, нүүрсний нунтаг хог, аргалын үнс, модны үртэс зэргийг хөрстэй бага багаар хольж хийж өгнө. Бүрхэг өдөр буюу оройн цагаар суулгахад тохиромжтой. Эхний жилдээ өндөр болохгүй, зөвхөн газар дороо үндэс нь бэхждэг.

АРЧИЛГАА: Суулгасны дараа нүхийг дүүртэл усална. Ургалтын явцад жилд 3-4 удаа, 4-7 см гүнд хүртэл хөрсийг сийрүүлж өгнө. Эхний жилийг эс тооцвол усалгаа бага шаардана. Мод ид цэцэглэж байх үед сайн усална, бусад үед нь хэт халууны үеэд л усална. Тэжээллэг бордоогоор жилд 1 удаа бордож өгвөл сайн. Нүхний орчмын зэрлэгийг зулгааж устгах хэрэгтэй. Эхний 2 жилийн өвөлд нь модоо үртэс болон өвсөөр хучиж дулаан өвөлжүүлнэ. 3 дахь жилээс эхлэн бараг арчилгаа шаардахгүй, өөрөө ургаж орчныг үзэсгэлэнтэй харагдуулна.

Бүйлс

Бүйлс нь цэцэрлэгжүүлэлт, гоёл чимэглэлийн ургамал юм. Үр жимсний, түлшний, эмийн, чимэглэлийн, балт, цай орлогч зэрэг олон талын ач холбогдолтой гэнэ. Манай оронд Латинаар: Amygdalus pedunculata Pall. (Бариулт бүйлс), Amygdalus mongolica Maxim. Mongolian Almond (Amygdalus mongolica), (Монгол бүйлс) гэсэн 2 зүйл бүйлс ургадаг.

Бүйлс нь хавар 5-р сард навч дэлгэрэхээс өмнө ягаавтар цэцэг дэлгэрдэг. 7-р сард яст жимс боловсордог. Үрээр тарихдаа үрээ 24 цаг усанд дэвтээнэ. Ургах чадвартай үр усанд живнэ. Дараа нь нойтон самбайнд боож гялгар уутанд хийгээд тавихад 3-4 хоногийн дараа эхнээсээ соёолж эхэлдэг. Соёолсон үрээ шороонд 1,5см орчим гүнд суулгана. 3-4 хоногийн дараа бяцхан ногоон навч цухуйх бөгөөд  3 жилийн дараа цэцэглэж, үр жимсээ өгнө.

Тархалт:                 Хангай, Хэнтий, Монгол Алтай. Дундговьд: Зvvн талын бvх сумдад тархана.

Ургах нөхцөл:       Уулын өврийн чулуурхаг энгэрийг барьж ургасан байдаг.

Ач холбогдол:       Эмийн болон гоёл чимэглэлийн ургамал. Ханиахыг зогсоох, цэр арилгах эмэнд ордог

 

Америк Сарнайн бут тарих арга

      Дархан уул аймгийн иргэн Л.Наранцэцэг

      Америк сарнайг анх манайх 10аад жилийн өмнө 10 ширхэг авчирч тарьсанаас 7ширхэг нь ургасан. Одоо хашаагаар дүүрэн болжээ. Тоолбол 1000 гаруй болох байх. Нилээд хэдэн газар тарьсан үндэсээ аваад ургахаараа их сайхан ургана. Хаа сайгаагүй ургадаг. 

     

Онцлог: Монголын байгальд түгээмэл ургадаг Нохойн хошууны нэгэн адил сарнайн (Rosaceae) овгийн навчаа гөвдөг 1.8 метр өндөртэй модлог ургамал бөгөөд дэлхийн хойд бүсэд ургадаг өргөст зэрлэг сарнайн төрлийн ургамал юм. 5-р сарын сүүлчээс намар орой болтол байнга ээлжлэн тод ягаан өнгийн анхилуун үнэртэй цэцэгтэй гоёмсог, үзэсгэлэнтэй гоёл чимэглэлийн ургамал юм. 10 гаруй жилийн өмнө 10ширхэг ургуулсан бут үндэсний сэжим хөөж хөрсний өнгөн хэсгээр талбайд тархаж 1000 гаруй болж ургасныг үндэсний сэжим салгаж хавар, намар шууд тарьж байна.

Тарих арга: Бүх төрлийн модыг наранд ээвэр, салхи, шуурганаас нөмөр газар сонгон тарина. 30-40см гүн, 50см-ээс багагүй нүх ухаж нүхэнд хар шороо, элс, бууцыг/бүрэн ялзарсан/ 50:30:20, эсвэл 40:40:20 харьцаатай хөнгөн сийрэг үржил шим бүхий хөрс бэлдэж 10-15см дэвсээд суулгацын үндсийг тогоонд тарааж  дээрээс нь мөн 10-15 см бэлдсэн хөрсөө бага багаар хийж үндсийг хугалалгүй зөөлөн гишгилж нятгруулна. Нягтруулсан хөрс нүхний ирмэгээс 10см доор байрлаж усалгааны хонхор тогоо үүсгэсэн байна. Усалгааг тарьсан даруйдаа нэг тогоонд 40л-ээс багагүй байхаар тооцож ханатал услана. Ус шингэсний дараа чийгийг алдуулахгүй, бутны үндсийг хамгаалах үүднээс 4-5см зузаан үртэс, бууц, элс, шороо гэх мэтийн аль нэгээр усалгааны тогоонд дэвсэж өгнө. Бүх төрлийн мод, сөөгийг анхны цас орж эхлэх үеэс эхлэн хамгаалан 15см-ээс багагүй зузаан бууц, шороогоор манах, хайрцаг саваар хамгаалалт хийх, цаашлаад цасаар тогтомол манах нь амьдралтыг бууруулахгүй байх сайн талтай. Шилжүүлсэн тарьсан сарнайн суулгацыг хавар 4-р сарын сүүлчийн 7 хоногт газрын гадаргуугаас дээш 20-25см-ээс дээш илүү гарсан хэсгийг тайрч, тайрагдсан хэсгийг будахыг зөвлөе. Энэ нь үндэсний системийн хөгжлийг дэмжиж бутлалтыг эрчимжүүлнэ. 

"Дархан Нэхий" ХХКий тохижилтонд ургасан байдал

Жимсгэнэт өрөл – Malus baccata L

Хэнтий, Хангай, Монгол-Дагуур, Хянган орчим, Дундад Халх, Дорнод Монголын тойрогт ой, ойт хээрийн бүслүүрийн уулын хажуу, ширэнгэ, голын хөндий, шугуй, хусан төгөл, нарсан ойд ургана. 3- 6 м өндөр сөөг.

Бөөрөнхий нягт титэмтэй, холтос нь арзгар, үнсэн саарал өнгөтэй. Найлзуур нь улаавтар хүрэн, нүцгэн. Навч өндгөрхүү богино зууван, 2.5- 8.0 см урт 1.3- 5.0 см өргөн, навчны шилбэ 1.2- 4.0 см урт. Цэцэг нь 4- 8 - аар нийлж  цагаан өнгийн шүхэр үүсгэнэ. Үр жимс бөөрөнхий, улаавтар туяа бүхий шаргал өнгөтэй, эсгэлэн амттай. Ургалт тавдугаар сарын эхнээс есдүгээр сарын сүүлч хүртэл, найлзуурын өсөлт тавдугаар сарын сүүлчээс наймдугаар сарын сүүлч хүртэл үргэлжилнэ.  Зургадугаар сард цэцэглэж, есдүгээр сард үр жимс нь боловсорч дуусна. Хавар болтол үр жимс нь  модон дээрээ унахгүй хадгалагдана. Ган, хүйтэнд тэсвэртэй. Шилжүүлэн суулгалтыг даахдаа сайн. Үрээр болон мөчрийн тайраадас, үндэсний шижмээр үржүүлнэ.

Хэлбэржүүлэлтийг сайн даадаг. Ногоон байгууламжинд ганц нэгээр болон хэсэг бүлгээр суулгахад тохиромжтой.

Тэхийн шээг (Шивүүрт улаагана)– Ribes diacantha Pall.

Хэнтий, Хангай, Монгол-Дагуур, Дорнод Монгол, Хянганы уулын хээрийн тойрогт чулуурхаг энгэр, уулын хажуу, голын эрэг, хөндийгөөр ургана. 1 м хүртэл өндөр сөөг.

Навчны илтэс гялгар, хар ногоон, үзүүртээ гурван бяцхан салбантай, суурь нь шаантгархуу. Өтгөн мөчиртэй. Цэцэг нь дан бэлэгтэй. Дэлбэ нь шар өнгөтэй. Жимсгэнэ  5- 7 мм голчтой, бөмбөлөг хэлбэртэй, улаан хүрэн өнгөтэй. Ургалт тавдугаар сарын дундаас есдүгээр сарын эхний хагас хүртэл үргэлжилж, зургадугаар сард цэцэглэж, наймдугаар сарын сүүлчээр үр жимс нь боловсроно. 4 наснаасаа цэцэглэж, үрлэж эхлэдэг. Ган, хүйтэнд тэсвэртэй. Таналт сайн даадаг. Үрээр үржүүлнэ.

Ногоон байгууламжинд ганц нэгээр болон хэсэг бүлгээрмөн амьд хашлаганд  суулгахад тохиромжтой.

Үхрийн нүд - Ribes nigrum L

Хөвсгөл, Хэнтий, Хангай, Монгол Дагуур, Ховд, Их нууруудын хотгорт шинэсэн ой, гацуур шинэс холилдсон хусан ой, ойн зах, цоорхой, сөөгөн ширэнгэ, голын эрэг, нуранги  хад, асганд ургана. 1.5 м өндөр сөөг.

Эхлээд цайвар, зуны сүүлд хүрэвтэр болдог үслэг найлзууртай. Навч бүдэг, дээд тал бүтэн, доод тал судлаа дагаж үслэг, гурав хаяа таван далбантай,тэр нь өргөн далбагар гурвалжин, дундах нь бусдаасаа урт, цацаг 3- 5 см урт, 5- 10 цэцэгтэй, нүцгэн буюу үслэг шилбэтэй, 3- 8 мм урт, нахиа нь гонзгой өндгөрхүү, 7- 9 мм урт ягаавтар саарал ихэвчлэн өтгөн үслэг хагас бөмбөлөгөрхүү үр жимстэй, түүний өргөн өндөр нь хоорондоо тэнцүүдүү. Цомирлог гадагш эргэсэн шовховтор, нилээд өргөн. 3-4 наснаасаа эхлэн цэцэглэж, үрлэнэ. Жимсний диаметр 8- 10мм, заримдаа бор буюу ногоовтор, таваас зургадугаар сард цэцэглэж, долоодугаар сард үр жимс боловсроно. Мөчрөөр үржинэ.

Ногоон байгууламжинд ганц нэгээр юмуу хэсэг бүлгээр нь суулгана. Гэр хороололын цэцэрлэгжүүлэлтэд ашиглахад тохиромжтой. 

Манж гандигар /Sambucus manshurica Kitag/

Хөвсгөл, Хэнтий, Хангай, Монгол-Дагуур, Хянган, Дорнод Монголын тойрогт өндөр уулын бүслүүрийн доод хэсэгт болон ойн бүслүүрт нугархаг хажуу байц, хад, үхэр чулуу, асга нуранганд ургана. 1-4  м хүртэл өндөр, навчаа гөвдөг сөөг.

Залуу мөчир навчны бариул, навчны доод гадаргын гол судал нь урт сэрэвгэр үслэгээр битүү бүрхэгдсэн, улаавтар хүрэн өнгийн үрчгэр холтостой, мөчрийн гол сэвсгэр зөөлөн. Навчис 5-7 навчинцар бүхий өрөөсгөл өдлөг навчинцар өндгөн юлдэрхүү, 5-14 см урт, 6.5-5.5 см өргөн, хөрөөлөг ирмэгтэй. Баг цэцэг нь олон цэцэгтэй, өндгөрхүү бамбай бөгөөд 3-5 см урт, 3-8 см өргөн. Дэлбэ цайвар ногоон юмуу шаравтар, хэлтэс нь зуувгар. Үрэвч 2-2.5 мм урт. Чийгсүү, хүйтэнд тэсвэртэй. Тод улаан өнгийн бөөрөнхий жимстэй, 4-5 наснаасаа эхлэн цэцэглэж жимс, үрээ өгдөг. Ургалт тавдугаар сарын эхээр эхэлж есдүгээр сарын сүүлчээр зогсдог. Тавдугаар сарын сүүлч, зургадугаар сарын эхээр цэцэглэж, наймдугаар сарын эхээр үр жимс нь боловсордог. Үрээр үржих ба хожуулын нахианаас сэргэн ургана.

Цэцэрлэгжүүлэлтэд бөөнөөр суулгах буюу хамгаалалтын зурвас, ганц нэгээр тарих нь зохимжтой. 

Голт бор

 
Голт борын навч нь зуувандуу бүтэн ирмэгтэй 5-10 см урт, 3-5 см өргөн хар ногоон өнгөтэй. Гэрэлд дуртай анхилуун үнэртэй, хөх ягаан өнгийн цэцгийн диаметр 1 см, баг цэцэг 10-20 см урт. Манай орны цаг уурын нөхцөлд тарималжан нутагшиж байгаа гоёл чимэглэлийн ач холбогдолтой шинэ таримал сөөг юм. 5-р сарын дундаас 6-р сарын сүүлч хүртэл цэцэглэдэг балт ургамал. Анхилам сайхан үнэртэй учир үнэртэн гоо сайханы бүтээгдэхүүнд хэрэглэдэг. Ганц нэг хэсэг бүлгээр тарьвал зохимжтой. 60х50 хэмжээтэй нүхэнд тарина. Нүх хооронд 2м-ээс ойргүй тарина. Элс, хар шорооны холимог бүхий бүтэц сайтай хөрсөнд таривал тохиромжтой 3-5 м өндөр бутлаж ургадаг 40-50 наслана.