Гар хийцийн хүлэмж барих энгийн арга

"Ой судалгаа хөгжлийн төв" УТҮГ-ийн "Модлог ургамлын цэцэрлэг"-ийн эрхлэгч Б.Оюунбилэг (ой судлаач)

Хүлэмжний ач холбогдол: 

Монгол орны эрс тэрс уур амьсгал нь ургамлын ургах нөхцлийг доройтуулдаг. Ялангуяа хаврын хавсрага, намрын цочир хүйтрэлийн үеэр нялх балчир тарьцыг ихээр гэмтээж ургамлыг өсөлтийг хязгаарлах тул ургамал өсөх таатай нөхцлийг бүрдүүлэх зорилгоор хаалт, нөмөр, дулаан орчин бүрдүүлэх шаардлага гардаг. Энэ нөхцлийг хүлэмж, шилэн дарлага бүрдүүлдэг. Хүлэмжинд тарьсан суулгацын 1 жилийн өсөлт, ил талбайнхтай 1.5-2 дахин хурдан өндөр том болж ургаж байна.

Хүлэмж барих аргачлал:

Хүлэмжийг ашиглах хугацаагаар нь өвлийн зуны, хийц хэлбэрээр нь нэг талт, 2 талт, олон талт, нуман гэж ангилна. Мод үржүүлэгт ашиглах зориулалттай зуны хүлэмжийг  гар хийцээр нэг талт ба нуман хэлбэртэйгээр хийж ашиглах нь тохиромжтой бөгөөд харьцангуй бага зардалтай.  Манай мод үржүүлгийн газарт байгаа Нуман хүлэмжийг хийхдээ нумыг мод ба төмрөөр 1-1.2 м зайтайгаар хийж хооронд нь модоор холбож карказ бэлтгээд зориулалтын нийлэг хальсаар бүрхэж холбоос модон дээгүүрээ дранк мод тавьж хадна. Хүлэмжний зориулалтын биш нийлэг хальсаар хүлэмжийг бүрвэл хүчтэй салхи шуурганд урагдаж гэмтэн хөрс хамгаалах үүргээ алдана. Хүлэмжний салхивчийг хаяагаар нь сөхөгдөхөөр хийнэ. Хаяа нь сөхөгдөх боломжгүй бол 2 талд нь томоохон хаалга хийж түүнийгээ онгойлгож нэвт салхи оруулна. Нуман хүлэмжийг 1.8-2.0м өндөртэй, 4-6м өргөнтэй, талбай болон хийцийн материалынхаа хэмжээнд тохируулан 10-20м урт барих нь элбэг байдаг.  

Хүлэмж барихдаа тэгш эсвэл тэгшлэх боломжтой талбайг сонгож авна. Хэрэв тэгш биш газар байвал хүлэмж барих хэсэг газрыг урьдчилан сайн тэгшилнэ. Талбайн гадаргуу тэгш байх нь усалгаа жигд тараагдах,  цухуйц жигд өсөх нөхцлийг бүрдүүлнэ. Хүлэмжний хөрс эхлээд хүлэмжин доторх талбайд 25см хуулалт хийж зайлуулаад 50:30:20-ын харьцаатай хар шороо, элс, бууцны найрлагатай хөрсийг 1м өргөнтэй 25см өндөртэй хүлэмжний урдын дагууд бэлдсэн даланг дүүргэж тэгшлээд 200л усанд 10л пормолины уусмал найруулан ариутгах бөгөөд ариутгах үйл явцыг хүлэмжээ 24 цаг сайтар битүүмжлэн дараа нь хүлэмжээ нэвт салхилуулан 3 хоног байлгасны дараа тарилтыг эхлүүлнэ. 

Хувийн Хашааны Цэцэрлэг 700м.квт талбай

Чацарганы суулгац тарих

Баруун хараагийн иргэн Давгадорж хашаандаа олон төрлийн жимсний мод тарьж байгаагаас зонхилон чацаргана тарьж байна.  

Чацаргана тарих хөрсийг суулгацын үндэс тал бүр тийш салбарлан ургах нөхцөл бүрдүүлэх зорилгоор хөвсгөр давхарга үүсгэх, хогын ургамал ургах нөхцлийг бууруулах арга хэмжээг сайтар авна. Чацаргана жимсний аж ахуйн зориулалтаар томоохон хэмжээний талбайд тариалах бол талбайг нэг корпуст анжисаар гүн шуудуу татаж, хагалан хог ургамлыг устгах ба, бага хэмжээний талбайд 30-40см гүн, 40-50см өргөнтэй нүх ухаж бэлтгэж үржил шим бүхий элсэнцэр хөнгөн хар, хүрэн хөрсний холимогыг бэлдэж нүхний 1/3 хүртэл дүргээд 30-50литер усаар урьдчилсан услаж бэлтгэнэ.  Суулгац тарих нүхэнд 3-5кг бог малын хөх бууц, 200-400гр азотфосфатын бордоог хөрстэй хольж хутгаж өгнө.

Бутны эгнээ хооронд 2,5-3 м, бут хооронд 2-2,5 м зайтай, өөрөөр хэлбэл нэг бутанд 6 м.кв-аас багагүй хэмжээтэй тэжээлийн талбай оногдохоор тарих бүдүүвчээ сонгож авна. Чацарганы суулгацыг хавар, намрын аль ч улиралд тарьж болох бөгөөд хавар тарих бол бутны нахиа хөөхийн өмнө буюу 4-р сарын сүүлч, 5-р сарын эхээр, намар тарих бол газар хөлдөхөөс 20-40 хоногийн өмнө, 10-р сарын эхээр тус тус тариална.

 Нүхэндээ суулгацаа суулган үндэсний үзүүрээс дээш 10-15 см зузаан нойтон шороогоор булаад суулгацаа тойруулан зөөлөн гишгэж шороогоо нягтруулан чигжинэ. Суулгацыг тарьсан өдөртөө ус гүйх шан ба нүхээ усаар дүүргэн сайтар услана. Ус газрын хөрс рүү шингэж дууссны дараа суулгацын хазайлт, үндэс нь ил гарсан эсэхийг шалгаж, гадаслан уяж тэгшлэх, бага зэрэг элс эсвэл шороо нэмж өгөх зэргээр хамгаалалтыг сайжруулна.

Чацарганыг тарихдаа 8-10 см суулгацад нэг эр суулгац байхаар бодож түүнийг салхины дээд талд нь суулгана. Цаашид хөрсийг нь үе үе сийрэгжүүлэх, хөрсний чийглэгийг 60-80 хувьд тогтмол барьж байхаар тарьсаны дараа усалгааг нэг бутанд 40-50литр ус орохоор тооцож 15-аас доошгүй удаагаар 30-40л усаар ханатал услана. Усалгааг аль болохоор суваг, шуудуу ашиглаж хийх хэрэгтэй.  

Хавар бутны гэмтэж хатсан, хугарч, өвчилсөн мөчрүүдийг огтлох хэрэгтэй бөгөөд чацарганы бут 2.4м-ээс илүү өндөр байх шаардлагагүй. Чацарганы бутыг хэлбэржүүлэх хэрэггүй, танах тайрахдаа болгоомжтой хандахгүй бол бут үхэх ба хэлбэр дүрсээ алдаж, ургацын хэмжээ буурч эрт хөгширдөг.

Намар жимс хураасны дараа нэг бутанд 60-80 литрээр тооцож цэнэг усалгааг хийж, анхны цас оронгуут бутны ишийг цасаар сайтар манах буюу даавуу тааран материалаар ороож хавар хүртэл байлгана. Энэ нь бутыг хөлдөх болох мэрэгчид идэхээс хамгаалдаг.

Жимсгэнэт өрөл – Malus baccata L

Хэнтий, Хангай, Монгол-Дагуур, Хянган орчим, Дундад Халх, Дорнод Монголын тойрогт ой, ойт хээрийн бүслүүрийн уулын хажуу, ширэнгэ, голын хөндий, шугуй, хусан төгөл, нарсан ойд ургана. 3- 6 м өндөр сөөг.

Бөөрөнхий нягт титэмтэй, холтос нь арзгар, үнсэн саарал өнгөтэй. Найлзуур нь улаавтар хүрэн, нүцгэн. Навч өндгөрхүү богино зууван, 2.5- 8.0 см урт 1.3- 5.0 см өргөн, навчны шилбэ 1.2- 4.0 см урт. Цэцэг нь 4- 8 - аар нийлж  цагаан өнгийн шүхэр үүсгэнэ. Үр жимс бөөрөнхий, улаавтар туяа бүхий шаргал өнгөтэй, эсгэлэн амттай. Ургалт тавдугаар сарын эхнээс есдүгээр сарын сүүлч хүртэл, найлзуурын өсөлт тавдугаар сарын сүүлчээс наймдугаар сарын сүүлч хүртэл үргэлжилнэ.  Зургадугаар сард цэцэглэж, есдүгээр сард үр жимс нь боловсорч дуусна. Хавар болтол үр жимс нь  модон дээрээ унахгүй хадгалагдана. Ган, хүйтэнд тэсвэртэй. Шилжүүлэн суулгалтыг даахдаа сайн. Үрээр болон мөчрийн тайраадас, үндэсний шижмээр үржүүлнэ.

Хэлбэржүүлэлтийг сайн даадаг. Ногоон байгууламжинд ганц нэгээр болон хэсэг бүлгээр суулгахад тохиромжтой.

Тэхийн шээг (Шивүүрт улаагана)– Ribes diacantha Pall.

Хэнтий, Хангай, Монгол-Дагуур, Дорнод Монгол, Хянганы уулын хээрийн тойрогт чулуурхаг энгэр, уулын хажуу, голын эрэг, хөндийгөөр ургана. 1 м хүртэл өндөр сөөг.

Навчны илтэс гялгар, хар ногоон, үзүүртээ гурван бяцхан салбантай, суурь нь шаантгархуу. Өтгөн мөчиртэй. Цэцэг нь дан бэлэгтэй. Дэлбэ нь шар өнгөтэй. Жимсгэнэ  5- 7 мм голчтой, бөмбөлөг хэлбэртэй, улаан хүрэн өнгөтэй. Ургалт тавдугаар сарын дундаас есдүгээр сарын эхний хагас хүртэл үргэлжилж, зургадугаар сард цэцэглэж, наймдугаар сарын сүүлчээр үр жимс нь боловсроно. 4 наснаасаа цэцэглэж, үрлэж эхлэдэг. Ган, хүйтэнд тэсвэртэй. Таналт сайн даадаг. Үрээр үржүүлнэ.

Ногоон байгууламжинд ганц нэгээр болон хэсэг бүлгээрмөн амьд хашлаганд  суулгахад тохиромжтой.

Үхрийн нүд - Ribes nigrum L

Хөвсгөл, Хэнтий, Хангай, Монгол Дагуур, Ховд, Их нууруудын хотгорт шинэсэн ой, гацуур шинэс холилдсон хусан ой, ойн зах, цоорхой, сөөгөн ширэнгэ, голын эрэг, нуранги  хад, асганд ургана. 1.5 м өндөр сөөг.

Эхлээд цайвар, зуны сүүлд хүрэвтэр болдог үслэг найлзууртай. Навч бүдэг, дээд тал бүтэн, доод тал судлаа дагаж үслэг, гурав хаяа таван далбантай,тэр нь өргөн далбагар гурвалжин, дундах нь бусдаасаа урт, цацаг 3- 5 см урт, 5- 10 цэцэгтэй, нүцгэн буюу үслэг шилбэтэй, 3- 8 мм урт, нахиа нь гонзгой өндгөрхүү, 7- 9 мм урт ягаавтар саарал ихэвчлэн өтгөн үслэг хагас бөмбөлөгөрхүү үр жимстэй, түүний өргөн өндөр нь хоорондоо тэнцүүдүү. Цомирлог гадагш эргэсэн шовховтор, нилээд өргөн. 3-4 наснаасаа эхлэн цэцэглэж, үрлэнэ. Жимсний диаметр 8- 10мм, заримдаа бор буюу ногоовтор, таваас зургадугаар сард цэцэглэж, долоодугаар сард үр жимс боловсроно. Мөчрөөр үржинэ.

Ногоон байгууламжинд ганц нэгээр юмуу хэсэг бүлгээр нь суулгана. Гэр хороололын цэцэрлэгжүүлэлтэд ашиглахад тохиромжтой. 

Манж гандигар /Sambucus manshurica Kitag/

Хөвсгөл, Хэнтий, Хангай, Монгол-Дагуур, Хянган, Дорнод Монголын тойрогт өндөр уулын бүслүүрийн доод хэсэгт болон ойн бүслүүрт нугархаг хажуу байц, хад, үхэр чулуу, асга нуранганд ургана. 1-4  м хүртэл өндөр, навчаа гөвдөг сөөг.

Залуу мөчир навчны бариул, навчны доод гадаргын гол судал нь урт сэрэвгэр үслэгээр битүү бүрхэгдсэн, улаавтар хүрэн өнгийн үрчгэр холтостой, мөчрийн гол сэвсгэр зөөлөн. Навчис 5-7 навчинцар бүхий өрөөсгөл өдлөг навчинцар өндгөн юлдэрхүү, 5-14 см урт, 6.5-5.5 см өргөн, хөрөөлөг ирмэгтэй. Баг цэцэг нь олон цэцэгтэй, өндгөрхүү бамбай бөгөөд 3-5 см урт, 3-8 см өргөн. Дэлбэ цайвар ногоон юмуу шаравтар, хэлтэс нь зуувгар. Үрэвч 2-2.5 мм урт. Чийгсүү, хүйтэнд тэсвэртэй. Тод улаан өнгийн бөөрөнхий жимстэй, 4-5 наснаасаа эхлэн цэцэглэж жимс, үрээ өгдөг. Ургалт тавдугаар сарын эхээр эхэлж есдүгээр сарын сүүлчээр зогсдог. Тавдугаар сарын сүүлч, зургадугаар сарын эхээр цэцэглэж, наймдугаар сарын эхээр үр жимс нь боловсордог. Үрээр үржих ба хожуулын нахианаас сэргэн ургана.

Цэцэрлэгжүүлэлтэд бөөнөөр суулгах буюу хамгаалалтын зурвас, ганц нэгээр тарих нь зохимжтой.